بررسی اسنادی رابطه بین حقوق شهروندی و سرمایه اجتماعی در ایران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشگاه علامه طباطبایی، دانشکده علوم اجتماعی، جامعه شناسی، تهران، ایران

2 گروه جامعه شناسی ، یاسوج ، دانشگاه یاسوج،ایران.

3 گروه تاریخ ، دانشگاه تربیت مدرس، تهران،ایران

چکیده
حقوق شهروندی و سرمایه اجتماعی به‌عنوان دو رکن بنیادین توسعه پایدار اجتماعی و سیاسی، رابطه‌ای دوسویه و تقویت‌کننده با یکدیگر دارند. در ایران، اگرچه قانون اساسی و منشور حقوق شهروندی چارچوب‌های نسبتاً جامعی برای تضمین حقوق شهروندان فراهم آورده‌اند، اما شواهد موجود نشان می‌دهد که تحقق عملی این حقوق با موانع جدی روبه‌رو بوده است. محدودیت در آزادی‌های مدنی و سیاسی، ضعف ضمانت‌های اجرایی و ناکارآمدی نهادهای مدنی و رسمی، به کاهش اعتماد عمومی و افت مشارکت اجتماعی و سیاسی منجر شده و در نهایت سرمایه اجتماعی را تضعیف کرده است. این پژوهش با رویکرد کیفی و روش اسنادی ـ تحلیلی انجام شده است. داده‌ها از قوانین و اسناد رسمی، گزارش‌های ملی و پیمایش‌های اجتماعی، و نیز منابع علمی داخلی و بین‌المللی گردآوری و بر اساس شاخص‌های حقوق شهروندی (مدنی، سیاسی، اجتماعی و فرهنگی) و مؤلفه‌های سرمایه اجتماعی (اعتماد، مشارکت، انسجام و شبکه‌های مدنی) دسته‌بندی و تحلیل شده‌اند. یافته‌ها نشان می‌دهد که عدم تحقق مؤثر حقوق شهروندی رابطه مستقیمی با کاهش سرمایه اجتماعی نهادی و رسمی دارد. در مقابل، سرمایه اجتماعی قوی زمینه‌ساز مطالبه‌گری، نظارت مدنی و ارتقای کارآمدی نهادی و تحقق بهتر حقوق شهروندی است. این چرخه دوسویه نشان می‌دهد که تداوم فاصله میان چارچوب‌های قانونی و واقعیت اجرایی، شکاف دولت ـ ملت و کاهش انسجام اجتماعی را تشدید خواهد کرد. نتایج پژوهش بر ضرورت بازنگری در سیاست‌ها و برنامه‌های تقویت حقوق شهروندی، ارتقای شفافیت و پاسخ‌گویی نهادی، و حمایت از نهادهای مدنی و آموزش فرهنگ مدنی تأکید دارد تا از طریق احیای سرمایه اجتماعی، مسیر تحقق توسعه پایدار در ایران هموار شود.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله English

Documentary study of the relationship between citizenship rights and social capital in Iran

نویسندگان English

Farshid Bahador 1
Afsaneh Rakhsan 2
Abdulsamad Baharamzadeh 3
1 Allameh Tabatabai University, Faculty of Social Sciences, Sociology, Tehran, Iran
2 .Department of Sociology, Yasuj, Yasuj University, Iran
3 Department of History, Tarbiat Modares University, Tehran, Iran
چکیده English

Citizenship rights and social capital, as the two pillars of sustainable social and political development, have a mutual and strengthening relationship with each other. In Iran, although the Constitution and the Charter of civil rights have provided relatively comprehensive frameworks to guarantee the rights of citizens, the available evidence shows that the practical realization of these rights has faced serious obstacles. Restrictions on civil and political freedoms, weak executive guarantees and inefficiency of civil and formal institutions, have led to a decline in public trust and a decline in social and political participation, and have ultimately weakened social capital. The study was conducted with a qualitative approach and a documented-analytical method. Data are compiled from official laws and documents, national reports and social surveys, as well as domestic and international scientific sources and are categorized and analyzed based on the indicators of civil rights (civil, political, social and cultural) and components of Social Capital (Trust, participation, cohesion and civil networks). The findings show that the lack of effective realization of citizenship rights is directly related to the decline in institutional and official social capital. In contrast, strong social capital is the basis for demanding, civil surveillance and the promotion of institutional efficiency and the better realization of citizenship rights. This two-way cycle shows that continuing the gap between legal frameworks and executive reality will exacerbate the state-nation gap and reduce social cohesion. The research results emphasize the need to revise policies and programs to strengthen citizenship rights, promote institutional transparency and accountability, and support civil institutions and educate civil culture to pave the way for sustainable development in Iran through the revival of social capital.

کلیدواژه‌ها English

Citizenship rights
social capital
social trust
civic participation
Iran
§       بابازاده، و.، زارع، ب.، و سبکتکین، ق. (۱۳۹۷). مطالعه ارتباط سرمایه اجتماعی و حقوق شهروندی با آگاهی از مفهوم توسعه پایدار. مجله توسعه اجتماعی.
§       بشیریه، ح. (۱۳۸۰). جامعه‌شناسی سیاسی ایران. تهران: نشر نی.
§       پژوهشکده فرهنگ، هنر و ارتباطات. (۱۳۹۹). گزارش پیمایش ملی ارزش‌ها و نگرش‌های ایرانیان. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
§       حسینی، ع.، و موسوی، م. (۱۳۹۷). بررسی منشور حقوق شهروندی و چالش‌های اجرایی آن در ایران. فصلنامه سیاست‌گذاری عمومی.
§       خش‌فر، ا.، و جندقی میرمحله، ف. (۱۳۹۸). رابطه سرمایه اجتماعی با رفتار شهروندی سازمانی کارکنان کمیته امداد استان گلستان. مدیریت سازمان‌های دولتی، ۷(۴).
§       رستگار خالد، ع.، و عظیمی، م. (۱۳۹۱). تأثیر سرمایه اجتماعی بر شهروندی دموکراتیک در میان دانشجویان دانشگاه تهران. مجموعه مقالات کنفرانس ملی علوم اجتماعی.
§       صالحی، ص.، حسین‌زاده، ع.، و امینی، ی. (۱۴۰۲). بررسی رابطه سرمایه اجتماعی با آگاهی از حقوق شهروندی با تأکید بر نقش میانجی سرمایه سیاسی و اقتصادی. فصلنامه توسعه اجتماعی.
§       فرجی، س.، رنجبری، ف.، مرادی، ب.، و امیری، ف. (۱۴۰۰). بررسی نقش احساس برخورداری از حقوق شهروندی و ابعاد سرمایه‌های اجتماعی بر جهت‌گیری جامعه‌پسندانه دانش‌آموزان. پژوهش‌های تربیتی دانشگاه فرهنگیان، ۸(۲).
§       مرکز آمار ایران. (۱۴۰۲). گزارش وضعیت رفاه و نابرابری در ایران. تهران.
§       مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی. (۱۳۹۸). چالش‌های تحقق حقوق شهروندی در ایران. تهران: معاونت پژوهش‌های اجتماعی.
§       میرلوحی، ن.، احمدی، م.، و شریفی، ک. (۱۴۰۳). بررسی عوامل مؤثر بر آگاهی از حقوق شهروندی در ایران: یک فراتحلیل. پژوهش‌های توسعه روستایی، ۱۵(۳).
§       منصوری، ح. (۱۳۹۸). رابطه حقوق شهروندی و سرمایه اجتماعی و تأثیر آن بر تعهدات شهروندان. دومین همایش ملی سرمایه اجتماعی و توسعه پایدار.
§       منصوری، م. (۱۳۹۹). بررسی رابطه سرمایه اجتماعی، تعهد شهروندی و مشارکت اجتماعی با حقوق شهروندی. مطالعات حقوقی. تهران: دانشگاه آزاد اسلامی.
§       وزارت کشور. (۱۳۹۸). گزارش مشارکت انتخاباتی مجلس یازدهم. تهران.
§       شریعتی، م.، و احمدی، س. (۱۴۰۰). حقوق شهروندی و سرمایه اجتماعی: بررسی تطبیقی ایران و ترکیه. پژوهش‌های جامعه‌شناختی ایران.
§       شیخ‌محمدی، ع.، و ملکشاهی، م. (۱۳۹۶). سرمایه اجتماعی و مشارکت سیاسی شهروندان. کنفرانس ملی علوم اجتماعی.
 
§  Bourdieu, P. (1986). Forms of capital. In J. Richardson (Ed.), Handbook of theory and research for the sociology of education (pp. 241–258). Greenwood.
§  Coleman, J. S. (1990). Foundations of social theory. Harvard University Press.
 
§  Fukuyama, F. (1999). The great disruption: Human nature and the reconstitution of social order. Free Press.
 
§  Marshall, T. H. (1992). Citizenship and social class. London: Pluto Press.
 
§  Putnam, R. D. (1993). Making democracy work: Civic traditions in modern Italy. Princeton University Press.
 
§  Putnam, R. D. (2000). Bowling alone: The collapse and revival of American community. Simon & Schuster.
 
دوره 1، شماره 1
بهمن 1404
صفحه 47-70

  • تاریخ دریافت 23 مرداد 1404
  • تاریخ پذیرش 15 آبان 1404